Porucznik Paweł Cyms - wyzwoliciel Inowrocławia

Talentom wojskowym, uporowi, konsekwencji oraz bezkompromisowości Pawła Cymsa, Inowrocław i Kujawy zawdzięczają wolność.

Miał być księdzem, a został jednym z brawurowych dowódców Powstania Wielkopolskiego. Niewiele brakowało, a trafiłby pod sąd wojskowy. Gdy znajduje się pod Inowrocławiem dostaje rozkaz z Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, aby wstrzymał marsz na miasto. Ale porucznik Paweł Cyms rozkazu nie wykonał.

Paweł Cyms w mundurze kapitana 59 Pułku Piechoty Wielkopolskiej - Inowrocław 1928 rok..

Paweł Kazimierz Cyms urodził się 2 marca 1894 roku we wsi Pawłowo, (gmina Czerniejewo, powiat witkowski) z ojca Leona Piotra, pochodzenia kaszubskiego - nauczyciela szkoły w Pawłowie (prowadził również w latach 1889-1920 kronikę szkolną) oraz matki kujawianki - Pauliny Kamrowskiej.

Rodzice Pawła Cymsa przechodzili z powodu swoich znanych przekonań narodowych trudne koleje życiowe. Pruski zaborca w swojej hakatystycznej polityce wynaradawiania w zaborze pruskim zasiedziałej ludności polskiej, dążył wszelkimi środkami do zdławienia polskości.

Ojciec Pawła Cymsa - Leon, jako nauczyciel znajdował się pod wyjątkową obserwacją pruskich władz szkolnych i dlatego za tolerancyjne odnoszenie się do rodzimej ludności został karnie przesiedlony do Westfalii. Niedługo jednak tam zostaje. Ze względu na szkodliwość klimatu, domagał się powrotu do Pawłowa koło Gniezna. Jednak najpierw Leon Cyms zostanie wysłany z całą rodziną do Nadrenii. Była to kara za przynależność do tajnej organizacji polskich nauczycieli w Niemczech. Jednak ze względu na nieodpowiadający żonie Leona Cymsa - Paulinie tamtejszy klimat, na usilną prośbę męża, władze niemieckie wyraziły zgodę na powrót rodziny Cymsów do Pawłowa, w której to miejscowości urodził się 2 marca 1894 roku trzeci z kolei syn Leona i Pauliny Cyms i od której to nazwy miejscowości otrzymał imię - Paweł.

Małżonkowie - Paulina i Leon Cyms mieli jeszcze czworo dzieci. A byli nimi: Adolf Alojzy (1897-1919), który poległ pod Rynarzewem dowodząc jedną z sekcji 10 Pułku Strzelców Wielkopolskich, Leon (1885-1956), sprawujący posługę kapelana w 2 Kompani Grodziskiej, Monika (1888-1931), Paulina (1893-1981) i Maria (1895-1980).

Akt urodzenia Pawła Kazimierza Cymsa wystawiony przez pruski Standesamt Schwarzenau.

Będąc już w Pawłowie, Leon Cyms otrzymał ostrzeżenie od władz pruskich, że w razie przychylnego ustosunkowania się do Polaków zostanie natychmiast zwolniony ze stanowiska nauczyciela. Należy tu dodać, że posada nauczyciela w Pawłowie należała do jednej z gorszych, stąd sytuacja materialna rodziny Cymsów była bardzo trudna. Pomimo tego, trzej synowie rodziny Cymsów otrzymali odpowiednie wykształcenie. Najstarszy syn został księdzem.

 

Paweł Cyms po ukończeniu szkoły podstawowej rozpoczął naukę w Kaiser Wilhelm Schule in Gnesen - Konigliche Gymnasium in Gnesen (Szkoła Cesarza Wilhelma w Gnieżnie - Królewskie Gimnazjum w Gnieżnie) - zdjęcie poniżej z 1978 roku.

 

Jako uczeń gimnazjum - Paweł Cyms wstępuje do konspiracyjnej organizacji młodzieży gimnazjalnej pod nawą "Towarzystwo Tomasza Zana", w której to organizacji młodzież otrzymała oprócz wszechstronnej nauki polskiej historii, literaratury i wychowania polskiego, również wyszkolenie wojskowe, ponieważ organizacja ta już wówczas przygotowywała młodych Polaków do powstania i walki o wyzwolenie narodowe i społeczne.

Paweł Cyms jako uczeń Konigliche Gymnasium in Gnesen - 1914 rok.

Po złożonym egzaminie dojrzałości, jesienią 1914 roku wstąpił do poznańskiego "Seminarium Duchownego", gdzie zaliczył pierwszy rok studiów. W 1915 roku został przymusowo wcielony do armii pruskiej. Do 1918 roku walczył okresowo na froncie wschodnim i zachodnim. W 1917 roku ukończył pomyślnie pruską szkołę oficerską "Offiezierschule in Biederitz" w Biederitz koło Magdeburga, otrzymując stopień leutnanta (podporucznika) - zdjęcie poniżej.

Rewolucja Niemiecka (1918 - 1919) spowodowała rozpad Cesarstwa Niemieckiego. Wcieleni przymusowo do armii pruskiej żołnierze dezerterowali lub byli zwalniani do domów. Paweł Cyms powrócił zatem w rodzinne strony do Gniezna. Latem 1918 roku zasilił szeregi Polskiej Organizacji Wojskowej zaboru pruskiego w Gnieżnie. Wraz z wybuchem powstania wielkopolskiego aktywnie uczestniczył w wyzwalaniu Gniezna, biorąc udział w zajmowaniu tamtejszych koszar 69 Pułku Piechoty Pruskiej (28 grudnia 1918 roku).

Następnego dnia major Wojciech Jedlina-Jacobson, działając w imieniu powstańczego dowództwa w Gnieznie, wydał rozkaz Pawłowi Cymsowi, by ten objął dowództwo samorzutnie zorganizowanej kompanii, liczącej 120 ochotników z Gniezna, Wrześni i Witkowa. Powierzone zadanie udało się wykonać. Przy wsparciu innych oddziałów, Paweł Cyms doprowadził do wyzwolenia Trzemeszna, Mogilna, Strzelna, Kruszwicy i Inowrocławia (6 stycznia 1919 roku), słowem niemal całych Kujaw Zachodnich.

Dodać tu trzeba, że Paweł Cyms osobiście uczestniczył w rokowaniach dotyczących warunków kapitulacji i opuszczenia przez wojska garnizonu niemieckiego Inowrocławia. Pomimo młodego wieku, Paweł Cyms cieszył się u swoich przełożonych opinią zdolnego i jednocześnie przewidującego każdą sytuację oficera.

10 stycznia 1919 roku Paweł Cyms zwrócił się do społeczeństwa Kujaw z następującym apelem:

"Rodacy! Walka bohaterska oswobodziła Inowrocław. Tego cośmy zrobili nigdy nie oddamy. Ale potrzebny nam jest silny garnizon. Wzywamy każdy patriotyczny dom polski, aby oddał do służby wojskowej najlepsze i najznaczniejsze jednostki, które posiada, na całą służbę, aż do objęcia rządów przez władzę centralną. Tylko nieskalane, czyste jednoski są godne wstąpić do wojska do walki za Ojczyznę. Pożądane są osoby z szarżą wojskową. Sprawa żołdu uregulowana zostanie przez kwaterę główną w Poznaniu. Żołnierze! Komendzie i przełożonym dajcie posłuch bezwzględny. Kto nie czuje w sobie ducha karności, nie może służyć w wojsku polskim. Ojczyzna woła! Na okopy! Do dzieła!

Inowrocław dnia 10 stycznia 1919 r.

Komenda Naczelna Wojsk Powiatu Inowrocławskiego.

Cyms - komendant".

Pomiędzy 7, a 11 stycznia 1919 roku, Paweł Cyms sformował dwa bataliony piechoty, które niebawem stały się zalążkami kadrowymi 1 i 2 Pułku Grenadierów Kujawskich. Jako dowódca 1 Pułku G.K. brał udział w walkach pod Złotnikami Kujawskimi, Łabiszynem i Brzozą Bydgoską.

Rozkazem nr. 8 Dowództwa Głównego Powstania z dnia 13 stycznia 1919 roku, na obszarze byłego Księstwa Poznańskiego utworzono 2 nowe Okręgi Wojskowe. Pawłowi Cymsowi powierzono dowództwo Okręgu II.

7 lutego 1919 roku macierzysty pułk Pawła Cymsa przemianowano na 3 Pułk Strzelców Wielkopolskich, gdzie został jego pierwszym dowódzcą. Po kolejnym przemianowaniu na 59 Pułk Piechoty, Paweł Cyms został w nim dowódzcą batalionu. Batalionem tym dowodzi do zakończenia działań wojennych. W maju 1919 roku, Paweł Cyms otrzymał awans na stopień porucznika.

Paweł Cyms w mundurze podporucznika 3 Pułku Strzelców Wielkopolskich

Kolejny awans na stopień kapitana, Paweł Cyms otrzymał w 1920 roku po przeniesieniu do 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Poznaniu.

Kpt Paweł Cyms (siedzi 5 od lewej) z żołnierzami 57 Pułku Piechoty Wlkp.

Prawie w tym samym czasie na Górnym Śląsku ważyły się losy prastarej ziemi piastowskiej. O polskości tej ziemi manifestowały I i II Powstanie Śląskie w 1919 i 1920 roku. Niebezpieczeństwem dla polskości tej ziemi była działalność baronów przemysłowych i wojskowej organizacji niemieckiej "Orgenschau", starających się terrorem przeciwdziałać politycznej i wojskowej działalności Polskiej Organizacji Wojskowej na Górnym Śląsku, oraz storpedować wysiłki Komisji Plebiscytowej przygotowującej powszechne głosowanie na rzecz wykazania polskości tej piastowskiej ziemi. Te wszyskie antydziałania doprowadziły po uprzednim strajku generalnym do wybuchu w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku III Powstania Śląskiego.

Mobilizacja sił powstańczych, porwała również Wielkopolskę, z której na pomoc Górnemu Śląskowi pospieszyli wypróbowani żołnierze-powstańcy, oraz działacze polityczni i wojskowi.

Do czołowych postaci przybyłych na Górny Śląsk bojowników o narodowe i społeczne wyzwolenie należał kapitan Paweł Cyms i stworzona przez niego grupa bojowa.

Grupa ta pod dowództwem kpt. Pawła Cymsa liczyła około 1600 ludzi i składała się z czterech baonów pochodzących z ziemi zabrskiej i gliwickiej. Dowódzcami baonów byli: Ziarnek, Oleksina-Muller, Sojka i Pośpiech.

Grupa bojowa Pawła Cymsa zdążała od 3 maja 1921 roku w kierunku na zachód, południowym szlakiem od Gierałtowic do Bierawy nad Odrą, łamiąc po drodze opór nieprzyjaciela pod miejscowością Kotlarnia.

6 maja 1921 roku grupa bojowa Pawła Cymsa zaatakowała Bierawę nad Odrą, zdobywając ją po ciężkiej i kilkugodzinnej walce z bojówkami i policją niemiecką. Zajęcie tej miejscowości wraz z dworcem kolejowym było rzeczą ważną nie tylko z uwagi na dotarcie do rzeki Odry, ale także ze względu na przecięcie linii kolejowej, prowadzącej wzdłuż rzeki Odry od Raciborza w kierunku na Kędzierzyn.

Tego samego dnia grupa bojowa posunęła się na pólnoc w kierunku Starego Kożla, natrafiając na silny opór niemieckiego "Selbsschutzu". Po bohaterskim ataku powstańców, niemieccy obrońcy uciekli w popłochu, a powstańcy pod dowództwem kapitana Pawła Cymsa wkroczyli do Starego Kożla.

13 maja 1921 roku w wyniku reorganizacji sił powstańczych utworzono I Dywizję Wojsk Powstańczych pod dowództwem majora Ludygi-Laskowskiego, górnoślązaka z Bytomia. W skład tej dywizji weszła grupa bojowa Pawła Cymsa, którą następnie przekształcono w 2 Pułk Piechoty Powstańców Śląskich im. Tadeusza Kościuszki, który zajął pozycję nad Odrą od Starego Kożla do Kozielskiej Przystani.

W pułku tym panował na ogół dobry porządek. Dowódca pułku - kapitan Paweł Cyms dbał o dyscyplinę, nie pozwalał naruszać obcych własności i troszczył się o warunki życiowe podległych mu ludzi.

Zewnętrzny wygląd powstańców był coraz nędzniejszy. Mundury wojskowe były niezwykłą rzadkością. Także niektórzy dowódcy nosili cywilne ubrania. Powstańcy śląscy nosili własne, z biegiem czasu postrzębione ubrania robocze i różne nakrycia głowy. Obuwie ulegało zniszczeniu i powstańcy musieli maszerować boso.

Po zakończeniu III Powstania Śląskiego i na początku lipca 1921 roku oddziały 2 Pułku Piechoty Powstańców Śląskich zostały przetransportowane na teren Wielkopolski, gdzie nastąpiła stopniowa demobilizacja i następnie w etapach powrót powstańców do rodzinnych domów. Kapitan Paweł Cyms również zwolnił się ze służby czynnej w celu podjęcia zaocznych studiów ekonomiczno-politycznych na wydziale prawno-ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. Studia jednak przerwał w 1922 roku z przyczyn finansowych ( zbyt wysokie czesne).

Paweł Cyms jako student Uniwersytetu Poznańskiego - 1921 rok

Po przerwaniu studiów podjął pracę, pracując kolejno:

  • Gdańsko-Tczewska spedycja drzewa i tartaki - Towarzystwo Akcyjne "Leonka" w Gdańsku (1922 - 1923).
  • Bank Handlowy w Warszawie, Oddział w Gdańsku - wydział towarowo-zagraniczny (1924 - 1926).
  • Dzierżawca gospodarstwa rolnego - Modliborzyce, gmina Dąbrowa Biskupia, powiat inowrocławski (1926 - 1928).

Wiadomym jest ponadto, że był również urzędnikiem Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Niestety brak żródeł odzwierciedlających okres zatrudnienia i pełnioną funkcję.

Pod koniec 1928 roku kapitan Paweł Cyms zostaje powołany do czynnej służby w Wojsku Polskim jako żołnierz zawodowy 59 Pułku Piechoty w Inowrocławiu.

Kpt. Paweł Cyms odbiera meldunek w czasie uroczystej zbiórki 59 P.P. na inowrocławskim Rynku.

W czasie służby wojskowej w Inowrocławiu (1928 - 1934) zamieszkiwał też w trzech inowrocławskich kamienicach, a mianowicie w kamienicy przy ulicy Dworcowej 18/1 (obecnie Dworcowa 45), Królowej Jadwigi 37/3 (obecnie Dworcowa 15) i Solankowej 59/3 (obecnie Solankowa 47).

7 lutego 1931 roku Paweł Cyms pojął za żonę pannę Marię Franciszkę Krawczak, córkę dzierżawcy ziemskiego z Broniewa (gmina Złotniki Kujawskie, powiat inowrocławski). Ślub cywilny zawarty został w Urzędzie Stanu Cywilnego w Złotnikach Kujawskich. Świadkami byli: Jan Tulecki - kapitan 59 Pułku Piechoty i Stanisław Adamski - rolnik z Broniewa. Trzy dni póżniej miejscem ceremonii kościelnej był kościół garnizonowy w Poznaniu. Natomiast uroczystość weselną zorganizowano w ekskluzywnych salach hotelu "Bazar" w Poznaniu.

Akt ślubu cywilnego Marii i Pawła Cymsów - 1931 rok
Zaproszenie na ślub kościelny i wesele Marii i Pawła Cymsów - 1931 rok

Małżeństwo Marii i Pawła Cymsów zaowocowało narodzinami córki Barbary Marii (1 grudnia 1931 roku) oraz syna Janusza Józefa (24 lutego 1933 roku).

W latach 1932 - 1934, kapitan Paweł Cyms zorganizował w 59 Pułku Piechoty dywizyjne kursy podchorążych rezerwy i został ich pierwszym dowódcą.

Kpt. Paweł Cyms na czele defilady 59 Pułku Piechoty - Inowrocław, ulica Królowej Jadwigi
Kpt. Paweł Cyms (trzeci z lewej) na zamarzniętym stawku w inowrocławskim parku solankowym
Kpt. Paweł Cyms (stoi czwarty od lewej) przed budynkiem koszar 59 P.P. - Inowrocław, ul. Dworcowa
Kpt. Paweł Cyms z kadrą oficerską 59 Pułku Piechoty
Kpt. Paweł Cyms (stoi w środku) - Sztab 59 Pułku Piechoty 1 września 1929 rok
Kpt. Paweł Cyms z aktorami żołnierskiego zespołu teatralnego
Kpt. Paweł Cyms na wojskowym poligonie
Kpt. Paweł Cyms uroczyście wręcza broń żołnierzom służby zasadniczej, którzy złożyli wojskową przysięgę
Kpt. Paweł Cyms przed kulochwytem na strzelnicy wojskowej
Kpt. Paweł Cyms na strzelnicy wojskowej podczas strzelania z broni długiej
Kpt. Paweł Cyms w czasie rozmowy z oficerami Wojska Polskiego na poligonie
Kpt. Paweł Cyms z menażką przy kuchni polowej na wojskowym poligonie
Kpt. Paweł Cyms z grupą żołnierzy na wojskowym poligonie

W 1934 roku, kapitan Paweł Cyms zostaje przeniesiony do Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Warszawie. W sztabie pozostaje jednak tylko do listopada 1935 roku i z powodu choroby przechodzi na emeryturę, będąc w dalszym ciągu oficerem rezerwy. Osiedla się w miejscowości Bystra-Górna koło Bielska-Białej.

 

Na zdjęciach poniżej widoczny budynek przytartacznej gajówki, w której w latach 1935 - 1939 mieszkał kapitan Paweł Cyms.

Dom, Pawłowi Cymsowi prowadziła gosposia Helena Hoffmann. On sam zaś pracował jako pełnomocnik Wojewody Śląskiego w "Bielskiej Fabryce Sukna" Karola Riesenfelda.

Pomimo tego, że Paweł Cyms zamieszkał poza Inowrocławiem, to legenda bohaterskiego kapitana była w Inowrocławiu wciąż żywa. Paweł Cyms bywał często zapraszany przez dowódcę garnizonu inowrocławskiego, dowódcę 59 Pułku Piechoty i cywilne organizacje pozarządowe na różnego typu uroczystości. Jednym słowem - "Ikona miasta Inowrocławia". Zapraszany był również po zakończeniu II wojny światowej przez inne organizacje społeczne w Polsce. Poniżej jedno z zaproszeń (chyba przez pomyłkę zmieniono imię kapitana).

W związku ze zbliżającym się zagrożeniem ze strony hitlerowskich Niemiec, kapitan Paweł Cyms zostaje powołany 15 sierpnia 1939 roku na ćwiczenia bojowe do 80 Pułku Piechoty (wchodzącego w skład Armii "Modlin") w Słonimiu koło Grodna (obecnie Białoruś). Z pułkiem tym w ramach Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" pod dowództwem generała brygady Franciszka Kleeberga, walczył z Niemcami jako I adiutant 179 Pułku Piechoty w randze oficera operacyjnego w podgrupie podpułkownika Ginkowskiego, aż do kapitulacji jednostki, co nastąpiło 6 pażdziernika 1939 roku po bitwie pod Kockiem. Po tej bitwie, kapitan Paweł Cyms trafił na 4 miesiące do jenieckiego obozu przejściowego w Radomiu, skąd udało mu się zbiec w lutym 1940 roku i ukryć przed Gestapo w górach beskidzkich. Następnie przechodzi na teren Generalnej Guberni i pod fałszywym nazwiskiem otrzymuje pracę w Spółdzielni Stolarskiej "Stolarz" - firmy pod zarządem niemieckim, lecz z polskimi udziałowcami w Kalwarii Zebrzydowskiej. Według stanu na dzień 31 grudnia 1943 roku, wartość udziałów Pawła Cymsa w spółdzielni wynosiła 167,25 ówczesnych złotych. Równocześnie Paweł Cyms czynnie działa w szeregach Związku Walki Zbrojnej. W Kalwarii Zebrzydowskiej przebywa do zakończenia II wojny światowej. Na krótko zostaje dyrektorem spółdzielni stolarskiej.

Okres pobytu Pawła Cymsa w Kalwarii Zebrzydowskiej niezwykle ciepło wspominał jego przyjaciel Stanisław Ćwikła, również mieszkaniec Kalwarii Zebrzydowskiej:

"W 1941 roku Cyms zjawił się w Kalwarii Zebrzydowskiej wraz z dwiema niezamężnymi siostrami wysiedlonymi z Gniezna. Siostra - Maria Cyms uczyła w miejscowej szkole podstawowej. Cyms wynajął sobie pokój. Obie siostry zamieszkały w pobliżu. Moja znajomość z nim ograniczała się początkowo do zdawkowych, sąsiedzkich rozmów. Nikt z otoczenia Pawła Cymsa nie wiedział wówczas, iż jest wojskowym i to szczególnie zasłużonym dowódcą w powstaniach III Śląskim i Wielkopolskim. Ze zrozumiałych względów nie zdradzał się ze swoją przeszłością. Był z natury małomówny. Przypadkowo podczas przeglądania przedwojennych czasopism znalazłem, o ile się nie mylę w ilustrowanym tygodniku "Na szerokim świecie" artykuł o III Powstaniu Śląskim, a w nim zdjęcie kapitana Pawła Cymsa z opisem jego uczestnictwa w powstaniu, jako dowódcy oddziału, który zajął Kędzierzyn. W gronie najbliższych przyjaciół zastanawialiśmy się, czy powiedzieć kapitanowi, który zapewne obawiał się dekonspiracji. Wzajemne zaufanie z biegiem czasu pogłębiało się, więc oględnie postanowiliśmy powiedzieć mu o żródle, z którego dowiedzieliśmy się o jego przeszłości. Od tej pory moja znajomość z kapitanem przerodziła się w przyjażn, mimo dzielącej nas różnicy wieku. Przekazywałem mu wiadomości z nasłuchu radiowego. Byłem z nim na "ty". Podczas długich, częstych rozmów wspominał dawne czasy, służbę w czasie I wojny światowej w armii pruskiej, swoje służbowe kontakty po wojnie z kapitanem de Gaulle, ówczesnym członkiem francuskiej misji wojskowej w Polsce. Wśród nielicznych pamiątek, jakie Paweł Cyms przechowywał, miał kilka listów od de Gaulle i pamiętam jak zacytował mi jego zdanie "Świat jest mały i jeszcze się spotkamy". Nie spotkali się już nigdy. Były to lata na długo wyprzedzające okres, zanim de Gaulle stanął na czele emigracyjnego komitetu "Wolna Francja". O ile mi wiadomo, Paweł Cyms nie był na naszym terenie związany z żadnym podziemnym ugrupowaniem. Zachowywał należną, polską patriotyczną postawę. Nienawidził prusactwa i hitleryzmu. Po wyzwoleniu wyjechał z Kalwarii do Bystrej koło Bielska, gdzie miał swój dom. Ostatni raz chyba w 1946 roku odwiedził Kalwarię".

Po zakończeniu II wojny światowej Paweł Cyms zamieszkał w Gnieżnie u swoich sióstr - Marii i Pauliny. Następnie wyprowadził się do Szczecina, znajdując zatrudnienie w firmie "Spedycja Morska - Polska Bandera".

Jesienią 1948 roku zamieszkał w Bystrej-Górnej koło Bielska Białej, gdzie nabył od Skarbu Państwa zadłużony, pożydowski dom. Zaraz po osiedleniu rozpoczął pracę na stanowisku Sekretarza Gminy.

Budynek w Bystrej Górnej, w którym zamieszkał Paweł Cyms - widok obecny

Z biegiem czasu kapitan Paweł Cyms podupadał na zdrowiu. Coraz częściej dawały znać o sobie choroby nabyte w trakcie bezpośrednich działań militarnych. Tajemniczym przybyszem zaopiekowali się małżonkowie - Stanisława i Władysław Wippel. Pani Stanisława tak wspominała Pawła Cymsa 40 lat póżniej:

"Kapitan Cyms był człowiekiem samotnym, chorowitym, potrzebującym pomocy. Nikt nawet nie wiedział, czy posiadał bliższą rodzinę. Raz tylko odwiedziły go dwie siostry zakonne i to na krótko. Mój mąż, będąc felczerem robił mu darmo zastrzyki. Zrządzeniem losu kilka godzin przed śmiercią wysłaliśmy telegram do sióstr mieszkających w Gnieżnie. Kiedy odszedł do wieczności sami załatwiliśmy wszystkie formalności pogrzebowe. Zawiadomione siostry przyjechały, gdy wszystko było gotowe do pochówku. Po ceremonii zabrały wszystkie jego rzeczy osobiste. Stałą opiekę nad miejscem spoczynku pełnili druchowie miejscowego Szczepu Harcerskiego - "Łazipięty", któremu póżniej Paweł Cyms patronował".

Odcisk pieczęci Szczepu Harcerskiego w Bystrej - 1979 rok

Podobnie smętny obraz kreśliły wspomnienia Heleny Hoffmann, przytoczone z jeszcze bardziej odległej retrospektywy czasowej.

"Gospodarstwo Pawła Cymsa prowadziłam rok czasu. Nazywał mnie żartobliwie "perłą". Hodował sobie kury i kozę. Był pedantem, zaś porządek lubił do przesady. Chorował na grużlicę. To II wojna światowa najbardziej wzmogła chorobę. Sam usiłował reperować swoje marne zdrowie kozim mlekiem i kurzymi jajami. Przyjaciel Cymsa - Władysław Wippel zabrał od niego kiedyś legitymację o orderu Virtuti Militari, udając się z nią do Komendy Wojskowej w Bielsku-Białej. Chciał, żeby armia pomogła kapitanowi w jego ciężkim położeniu. Oficer Komendy oglądając legitymację stwierdził, że można nią sobie "dupę wytrzeć", bo tyle jest warta. Na wieść o tym fakcie, kapitan załamał się nie mogąc go zrozumieć. Pod koniec życia kapitan nie opuszczał już łóżka. Z sanatorium w Bystrej przychodziły pielęgniarki robić mu zastrzyki przeciwbólowe. Ostatnim jego marzeniem było wyjście na spacer. Po śmierci, żona z którą był w separacji sprzedała dom za 70 tysięcy złotych".

Kapitan Paweł Cyms zmarł 13 listopada 1949 roku o godzinie 16:45. Spoczął na cmentarzu parafialnym pw. Najdroższej Krwi Pana Jezusa w Bystrej Krakowskiej.

Akt zgonu Pawła Cymsa z 14 listopada 1949 roku

Kapitan Paweł Cyms był wybitną jednostką w czasie Powstania Wielkopolskiego, w którym odznaczył się szczególnymi zdolnościami przy organizacji oddziałów powstańczych, tworzeniu z nich zdyscyplinowanych formacji wojskowych, które pod jego dowództwem wykazały bojowość i wybitną wyjątkowo odwagę w walce z Niemcami na terenie Kujaw. Miał on wybitny udział przy zdobywaniu Inowrocławia.

Takie same zdolności dowodzenia kapitan Paweł Cyms wykazał na stanowisku dowódcy Grupy Operacyjnej w III Powstaniu Śląskim, oraz jako dowódca póżniejszego 2 Pułku Piechoty Powstańczej im. Tadeusza Kościuszki.

Dowodem uznania Jego zasług w walce o narodowe i społeczne wyzwolenie Polski, odwagi osobistej w walkach z Prusakami w Powstaniu Wielkopolskim i III Powstaniu Śląskim były posiadane przez Niego odznaczenia bojowe. Między innymi, były to:

  • Krzyż Virtuti Militari V klasy.
  • Krzyż Niepodległości z Mieczami.
  • Krzyż Walecznych (czterokrotnie).
  • Złoty Krzyż Zasługi.
  • Srebrny Krzyż Zasługi.
  • Śląski Krzyż Powstańczy.
  • Medal za wojnę polsko - bolszewicką.
  • Honorowy Znak Pamiątkowy 59 Pułku Piechoty.

28 lipca 1961 roku ówczesna Rada Narodowa Miasta Poznania podjęła uchwałę w sprawie nadania jednej z ulic nazwy Pawła Cymsa (pomijając stopień wojskowy).

Uchwała Rady Narodowej Miasta Poznania o nadaniu nazw nowych ulic - 28 lipca 1961 roku

8 listopada 1965 roku dokonano uroczystego odsłonięcia nagrobka na mogile kapitana Pawła Cymsa w Bystrej Krakowskiej.

W związku z tym wydarzeniem Przewodniczący Środowiska Weteranów Powstania Wielkopolskiego przy Zarządzie Okręgu ZBoWiD w Katowicach - Tadeusz Skrzydlewski podpisał komunikat dla prasy (poniżej kopia komunikatu).

2 czerwca 1979 roku Szkole Podstawowej nr 1 (obecnie Gimnazjum nr1) w Inowrocławiu nadano imię "Kapitana Pawła Cymsa". Komitet Rodzicielski szkoły wspólnie z ówczesnym zakładem opiekuńczym (PKS - Inowrocław) ufundowali szkole sztandar z wizerunkiem popiersia kapitana Pawła Cymsa (zdjęcie poniżej).

Jednocześnie w szkole otwarto Izbę Pamięci kapitana Pawła Cymsa. Opiekę na izbą przejeło inowrocławskie Koło Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Izba działała do końca 2003 roku. W styczniu 2004 roku Szkołę Podstawową nr.1 przekształcono w Gimnazjum nr.1, przywracając równocześnie poprzedniego patrona szkoły, a mianowicie św. Wojciecha. Izba pamięci pozostała nadal, lecz otrzymała nową nazwę, jako "Izba Tradycji Powstania Wielkopolskiego i Wychowania Patriotycznego im. kpt. Pawła Cymsa". Izba zachowała również ofiarowane eksponaty, chociaż nie wszystkie, ponieważ pewna ich część zaginęła w bliżej niewyjaśnionych okolicznościach.

30 stycznia 1986 roku Miejska Rada Narodowa w Inowrocławiu podjęła uchwałę o nadaniu jednej z ulic w mieście (osiedle-Rąbin) nazwy kpt. Pawła Cymsa. Kolejne ulice Jego imienia odnajdziemy w Bystrej (dawna Bystra Górna) i w Gnieżnie.

21 grudnia 2013 roku na cmentarzu w Bystrej Krakowskiej koło Bielska-Białej dokonano ekshumacji doczesnych szczątków kapitana Pawła Cymsa. Przy ekshumacji obecny był wnuk kapitana - Rafał Cyms (poniżej zdjęcia z ekshumacji).