Historia Inowrocławia w latach 1939 - 1945 (okupacja hitlerowska).

W drugiej połowie sierpnia 1939 roku nastąpiło nasilenie przygotowania miasta do obrony w razie wybuchu wojny. Przystąpiono do kopania rowów przeciwlotniczych oraz budowy schronów. Opracowywano plany ewakuacyjne, podzielono miasto na rejony i wybrano specjalne straże obywatelskie. Zorganizowano punkty żywienia i pomieszczenia noclegowe dla ewentualnych uchodzców, zintensyfikowano szkolenie w ramach kursów sanitarnych.

30 sierpnia 1939 roku ogłoszono powszechną mobilizację w Polsce.

W Inowrocławiu przebiegała ona sprawnie i spokojnie. Opuszczone przez zmobilizowanych żołnierzy miejsca pracy zajęli emeryci, kobiety i młodzież szkolna.

1 września 1939 roku hitlerowskie Niemcy napadły na Polskę. Rozpoczęła się II wojna światowa.

W ciągu pierwszych dwóch dni wojny przez Inowrocław przeszła fala uchodzców z regionu Wyrzyska i Nakła. Wobec tego czyniono także przygotowania do ewakuacji władz miejskich i powiatowych.

W niedzielę 3 września 1939 roku, o godzinie ósmej rano nastąpiło bombardowanie miasta przez niemieckie lotnictwo. Bombardowano elektrownię, koszary i budynki mieszkalne. Atakowano także tłumy cywilnych uchodzców, znajdujące się na otwartej przestrzeni. W czasie jednego z takich nalotów zginęło około 50 osób na szosie bydgoskiej pod Inowrocławiem.

W następnych dniach naloty niemieckie na miasto powtarzały się. Jednak tym razem celem były obiekty użyteczności publicznej, dworzec kolejowy itp.

4 września 1939 roku na polecenie władz wojewódzkich miasto opuścili: prezydent A. Jankowski oraz wiceprezydent W. Juengst, którzy zabrali ze sobą skrzynie z tajnymi aktami. Ewakuowała się także policja, a funkcje porządkowe przejęła Straż Obywatelska. Na krótki czas władzę w mieście objął dotychczasowy starosta wyrzyski - Ludwik Muzyczko.

 

7 września 1939 roku do rejonu Inowrocławia przybyła 26 dywizja piechoty, wchodząca w skład Grupy Operacyjnej pod dowództwem generała Zdzisława Przyłajkowskiego (na zdjęciu obok).

W godzinach rannych dywizja zatrzymała się na tak zwanym "postoju ubezpieczonym" na południowy wschód od miasta. Do Inowrocławia skierowano też 18 pułk piechoty, będący częścią składową 26 dywizji. Pułk ten obsadził w mieście ważniejsze punkty obronne.

W godzinach wieczornych 26 dywizja piechoty rozpoczęła marsz na południe do linii Radziejów-Sędzin-Zakrzewo, gdzie miała nastąpić kolejna koncentracja sił polskich.

W momencie wycofywania się 26 dywizji piechoty z rejonu Inowrocławia, po godzinie 19 inowrocławscy Niemcy rozpoczęli akcję wymierzoną przeciwko oddziałom polskim, które obsadzały ważniejsze punkty obronne w mieście.

W wielu punktach miasta, w tym na ulicy Dworcowej i Królowej Jadwigi, dywersanci niemieccy otworzyli z karabinów ogień do polskich oddziałów. Użyli także ręcznych granatów. W szeregach polskich wojsk zanotowano straty w ludziach.

Nadszedł tragiczny dla Inowrocławia dzień 8 września 1939 roku. W tym dniu wycofały się ostatecznie z miasta ostatnie oddziały wojska polskiego.

Na straży bezbronnego miasta pozostała grupa około 100 osób, składająca się z harcerzy, członków Straży Obywatelskiej, powstańców wielkopolskich oraz kilku żołnierzy. Grupa ta uzbrojona była w ręczną broń maszynową i granaty. Ostrzelała ona niemieckie auta zwiadowcze, które w godzinach południowych zbliżały się do miasta, a także zmusiła do odwrotu niemieckie auto pancerne, które dotarło aż do gmachu Zarządu Miejskiego w centrum miasta.

Niemieckie auto pancerne z 1939 roku
Siedziba "Zarządu Miejskiego" przy ulicy Królowej Jadwigi (obecnie siedziba Urzędu Gminy Inowrocław)

Główne natarcie wojska niemieckiego (337 pułku piechoty, wchodzącego w skład III Korpusu niemieckiego) na Inowrocław rozpoczęło się 8 września 1939 roku o godzinie 16 od strony Bydgoszczy i Pakości.

Przeciwko wkraczającym do miasta oddziałom niemieckim wystąpiła Straż Obywatelska, wśród której znajdowali się uczniowie inowrocławskich szkół, biorący udział w obronie miasta. Ogień z karabinów maszynowych przywitał Niemców z wieży kościoła Matki Boskiej oraz budynku Szkoły Wydziałowej im. Józefa Piłsudskiego. Było rzeczą zrozumiałą, że opór garstki bohaterskich obrońców Inowrocławia nie mógł powstrzymać marszu wojsk niemieckich.

W godzinach popołudniowych Inowrocław został zajęty przez niemieckiego okupanta. Dzień 8 września 1939 roku zapoczątkował dla Inowrocławia i jego polskich mieszkańców długi i bolesny okres okupacji hitlerowskiej.

Już od następnego dnia specjalnymi pociągami z Poznania przyjeżdżali do Inowrocławia oficerowie "Wehrmachtu" i "SS".

Niemcy na dworcu kolejowym w Inowrocławiu

Po zajęciu miasta hitlerowcy pałając nienawiścią do wszystkiego co polskie nie tylko brutalnie odnosili się do mieszkańców Inowrocławia, którzy stawiali im zbrojny opór, ale nawet niszczyli budynki, pomniki i zabytki kultury.

W wyniku tych akcji podpalony i zburzony został budynek ówczesnej Szkoły Wydziałowej, w której broniła się inowrocławska młodzież, dalej żydowska "Bożnica" przy ulicy Solankowej, budynek "Loży Masońskiej" (stał przy obecnej ulicy Solankowej 61), pomnik Jana Kasprowicza (stał przed obecnym dworcem PKS), pomnik-tablicę Józefa Piłsudskiego (tablica umieszczona była na cokołe po zniszczonym w 1919 roku pomniku cesarza pruskiego Fryderyka III) oraz budunek apteki "Pod Orłem" (stał na rogu Rynku i ul. Królowej Jadwigi).

Szkoła Wydziałowa po pożarze - 1939 rok
"Bożnica" po spaleniu - 1939 rok
Budynek "Loży Masońskiej" - 1938 rok
Pomnik Jana Kasprowicza - wrzesień 1930 rok (chwilę po odsłonięciu)
Tablica o pomnika Józefa Piłsudskiego
Pożar apteki "Pod Orłem" - 9 wrzesień 1939 rok

Zniszczono również pomnik-popiersie Zygmunta Wilkońskiego i pomnik Powstańców Wielkopolskich.

Niemcy zniszczyli także eksponaty Muzeum Regionalnego Kujaw Zachodnich, księgozbiory miejskiej biblioteki i biblioteki różnych stowarzyszeń oraz częściowo mury nowo wznoszonego kościoła przy ulicy Sienkiewicza i cały szereg innych obiektów.

Wydawnictwa "Dziennika Kujawskiego" i innych miejscowych gazet i czasopism przestały istnieć.

Obwieszczenie wydane przez naczelnego dowódcę armii niemieckiej - wrzesień 1939 rok

W okresie okupacji niemieckiej Inowrocław wchodził w skład tak zwanego "Okręgu Rzeszy-Kraj Warty" (Reischau Wartheland). Najwyższą władzę w strukturze administracji cywilnej sprawował namiestnik i gauleiter Arthur Greiser - przedwojenny prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska.

Arthur Greiser jako namiestnik Rzeszy w "Okręgu Warty" był zwierzchnikiem prezydentów (prezesów) trzech rejencji tworzących "Kraj Warty", a mianowicie: poznańskiej, łódzkiej i inowrocławskiej (Regierungshauptstadt Hohensalza).

Pierwszym prezydentem rejencji inowrocławskiej został dr Hans Burkhardt, który we wrześniu 1939 roku był landratem w Kielcach. Telegramem z 24 września 1939 roku ówczesny minister spraw wewnętrznych Trzeciej Rzeszy - Frick, zawiadomił namiestnika Arthura Greisera, że powołuje Hansa Burkhardta na stanowisko prezydenta rejencji inowrocławskiej. Dekret nominacyjny podpisał 1 marca 1940 roku Adolf Hitler. Hans Burkhardt pozostał na tym stanowisku do 28 marca 1944 roku. Zastępcą prezydenta rejencji inowrocławskiej został dr Wilhelm Pickel. Po odejściu Burkhardta, Pickel przejął jego obowiązki. W drugiej połowie 1944 roku prezydentem rejencji inowrocławskiej został SS-Brigadefuhrer dr Karl Wilhelm Albert, były prezydent policji w Łodzi. Sprawował on tę funkcję już do końca okupacji.

Plan Inowrocławia - 1939 rok

Urząd prezydenta rejencji inowrocławskiej mieścił się w czasie hitlerowskiej okupacji w gmachu przedwojennego Seminarium Nauczycielskiego (zdjęcie poniżej) przy ulicy Bismarckstrasse (obecnie ulica Narutowicza).

Rejencja inowrocławska obejmowała obszar blisko 14.5 tysiąca km2. Składała się z 12 powiatów wiejskich, a mianowicie: ciechociński, gnieznieński, gostyński, inowrocławski, kutnowski, kolski, koniński, mogileński, szubiński, wągrowiecki, włocławski i żniński, oraz trzech powiatów miejskich, w skład których wchodziły: Inowrocław, Gniezno i Włocławek.

W listopadzie 1939 roku rozpoczęła się masowa akcja wysiedlania Polaków. Dotknęła ona również mieszkańców Inowrocławia w liczbie ponad 18 000.

Na przymusowe roboty w głąb Rzeszy wywieziono z Inowrocławia ponad 5 000 osób, w tym dużą liczbę dzieci i młodzieży.

W czasie okupacji życie polskie zostało całkowicie zahamowane, a miasto, podobnie jak w czasie zaboru pruskiego w latach 1904-1918 zmieniło nazwę na Hohensalza.

Nazwa miasta na budynku dworca kolejowego - 1940 rok

W 1940 roku rejencję inowrocławską zamieszkiwało niemal milion dwieście tysięcy osób, w tym prawie milion Polaków, 40 tysięcy Żydów, blisko 127 tysięcy Niemców, oraz około 2 tysięcy przedstawicieli innych narodowości, między innymi Ukraińców i Czechów.

Inowrocławski Rynek - 1940 rok

Hans Burkhardt, Wilhelm Pickel i Karl Wilhelm Albert, jako prezydenci rejencji inowrocławskiej, posiadali władzę zwierzchnią nad wszystkimi lokalnymi organami administracji cywilnej okupanta. Byli oni odpowiedzialni za eksterminację, germanizację i eksploatację gospodarczą oraz za wysiedlenia ludności zamieszkującej podbite terytorium.

Szczególną rolę w tym zakresie odgrywała tajna policja państwowa (Geheime Stadtspolizeistelle), czyli Gestapo. Siedziba Gestapo mieściła się przy ówczesnej Adolf-Hitler-Strasse 41 (obecnie ulica Solankowa).

Budynek siedziby Gestapo (obecnie znajduje się tu miejski żłobek)

Do 31 sierpnia 1943 roku kierownikiem Stadtspolizeistelle w Inowrocławiu był SS-Sturmbannfuhrer i radca rządowy Fredrich Hegenscheidt, a jego zastępcą SS-Hauptsturmfuhrer i radca kryminalny Helmut Heisig.

1 września 1943 roku urząd ten przekształcono w placówkę terenową niższego szczebla pod nazwą Aussendienstelle. Kierownikiem nowej placówki został SS-Hauptsturmfuhrer i komisarz kryminalny Hans Legat, który był zarazem też referentem politycznym prezydenta rejencji inowrocławskiej.

Pieczęć okrągła inowrocławskiego Gestapo

W Inowrocławiu od listopada 1939 roku miała też swoją siedzibę Służba Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst SD-Abschnitt). Siedziba SD mieściła się przy Hindenburgstrasse 20 (obecnie ulica Sienkiewicza).Kierownikiem SD-Abschnitt był SS-Obersturmbannfuhrer Karl Traut, a jego zastępcą SS-Sturmbannfuhrer Georg Umpfenbach.

1 pazdziernika 1942 roku przemianowano ją w placówkę zamiejscową, podlegającą SD-Leitabschnitt w Poznaniu.

W lutym 1940 roku powstała w Inowrocławiu placówka policji kryminalnej (Kriminalpolizeistelle) dla rejencji inowrocławskiej. Siedziba jej mieściła się przy Bahnhofstrasse 59 (obecnie ulica Dworcowa). Została zlikwidowana 25 sierpnia 1944 roku.

Niemieccy żołnierze przy Adolf-Hitler-Strasse (obecnie Solankowa) - 1940 rok

Równolegle z policyjnym, działał sądowy aparat terroru. Jego zadaniem było między innymi pozorowanie legalizmu przeprowadzanych egzekucji.

W Inowrocławiu w tym czasie miały swą siedzibę Sąd Specjalny (Sondergericht) i Sąd Okręgowy (Landgericht) i Sąd Powiatowy (Amtsgericht).

Budynek sądu i więzienia z budynkiem administracyjnym

Organizacją, która wzięła najbardziej aktywny udział w eksterminacji ludności polskiej jesienią 1939 roku był Selbstschutz. Składał się on z miejscowej ludności niemieckiej, a dowódcami byli członkowie SS z III Rzeszy. Selbstschutz miał za zadanie przekazywania do Gestapo zbiegłych więzniów, a ponadto strzeżenie i zabezpieczenie ważniejszych zakładów oraz obiektów. Selbstschutz miasta i powiatu inowrocławskiego wchodził w skład północnego okręgu i stanowił wraz z powiatem włocławskim i nieszawskim III Inspektorat, którego dowódcą był SS-Oberfuhrer Ludolf Hermann von Alvensleben (na zdjęciu obok).

Oddziały Selbstschutzu podczas szkolenia - 1939 rok

Dowódcą inowrocławskiego Selbstschutzu był SS-Obersturmbannfuhrer dr. Hans Kozlow, a kierownikami: Hans Ulrich Hempel na powiat inowrocławski i Kohlmayer na miasto Inowrocław.

Kierownictwo Selbstschutzu - pierwszy z prawej dr. Hans Kozlow

Hans Kozlow przybył do Inowrocławia 20 września 1939 roku, a już 22 września wydał odezwę, w której wzywał niemieckich mężczyzn w wieku od 18 do 50 lat do wstępowania w szeregi Selbstchutzu.

Na początku pazdziernika 1939 roku Selbstchutz w powiecie inowrocławskim liczył 1281 Niemców. Selbstchutz przeprowadzał aresztowania Polaków, a Hans Kozlow razem z Hansem Ulrichem Hemplem decydowali o ich dalszych losach, w tym i o rozstrzeliwaniach.

Siedziba Selbstchutzu inowrocławskiego mieściła się w gmachu landratury (zdjęcie poniżej).

Selbstschutz w Kraju Warty został rozwiązany w połowie marca 1940 roku. Jego członkowie zasilili szeregi policji i SS.

Lokalnymi miejscami wykonywania masowych egzekucji na mieszkańcach Inowrocławia i okolic były przede wszystkim lasy o okolicach Gniewkowa i Kruszwicy, oraz w Różniatach.

 

Miejscem kazni i mordów było też inowrocławskie więzienie. Podlegało ono początkowo policji ochronnej. Zarządzał nim Faust, a jego zastępcami byli: Paul Petermann i Fritz Rolle. Dozorcami więziennymi byli w większości miejscowi Niemcy. Egzekucji Polaków dokonywano na terenie więzienia, jak i poza jego murami, a przede wszystkim w lasach koło Gniewkowa. W pazdzierniku i listopadzie 1939 roku prawie co noc wybierano z więzienia po 20 do 30 osób i wywożono na rozstrzelanie, w tym między innymi autobusem, zwanym "autobusem śmierci", którego okna były zamalowane czarną farbą.

Budynek inowrocławskiego więzienia - 1933 rok

Tutaj też, tylko jednej nocy z 22/23 pazdziernika 1939 roku inowrocławski landrat Otton Krystian Hirschfeld i członek SS Hans Ulrych Jahnz, po wcześniejszej libacji alkoholowej, dokonali mordu na 56 niewinnych więzniach.

W inowrocławskim więzieniu zamordowano też niektórych uczestników obrony Gniezna. Jednym z nich był powstaniec wielkopolski, ksiądz kanonik Mateusz Zabłocki, którego rozstrzelano 17 pazdziernika 1939 roku.

Za prawny naziści uznawali również rozbudowany w czasie okupacji system obozowy. Stanowił on jeden z najokrutniejszych elementów hitlerowskiego terroryzmu, będąc również podstawowym narzędziem niemieckiej polityki eksterminacyjnej wymierzonej w mieszkańców wszystkich państw podbitych przez Trzecią Rzeszę.

Na terenie rejencji inowrocławskiej działało w sumie pięć obozów.

Największy to obóz na Błoniu w Inowrocławiu. Założony został na przełomie sierpnia i września 1940 roku. Jego oficjalna nazwa brzmiała: Staatspolizestelle Hohensalza Ubergangslager (Placówka Policji Państwowej - Obóz Przejściowy). W 1941 roku obóz został rozbudowany siłami więzniów, a koszty wyniosły 130 tysięcy ówczesnych marek. W 1944 roku obóz zmienił nazwę na: Polizeigefangnis der Sicherheitspolizei und Arbeitserziehungslager in Hohensalza (Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Obóz Pracy Wychowawczej). Od września 1940 roku do stycznia 1945 roku przeszło przez niego ponad 10 tysięcy osób. Ostrożne szacunki mówią o ponad pięciuset ofiarach tego obozu, zamęczonych i zamordowanych w najokrutniejszy sposób.

Obóz na Błoniach - 1944 rok

W Inowrocławiu w pierwszych dniach okupacji powstała dość niecodzienna sytuacja. Mianowicie władze wojskowe powierzyły 13 września 1939 roku administrację cywilną miasta Niemcom i Polakom.

Komendant wojskowy Arndt mianował burmistrzem miasta Polaka, inż. Mariana Hozakowskiego, a jego zastępcą został Niemiec, dr Franciszek Schiwy. W skład władz miejskich weszli ponadto: Polacy - ks. Władysław Dembski, Zygmunt Czapla i Władysław Paul, oraz Niemcy - Paul Keppel, Otto Milbrandt i K. Kitzmann. Ich kadencja trwała bardzo krótko, bo do 16 września, a więc tylko 4 dni. Od 21 września 1939 roku komisarycznym nadburmistrzem Inowrocławia został poseł do Reichstagu, były zastępca gauleitera na Śląsku - Hans Hubenett. Był on jednocześnie kreisleiterem NSDAP miasta Inowrocławia. Zastępcą jego, z tytułem burmistrza, został dr Radetzki (miejscowy volksdeutsch). Po śmierci Hubenetta, 28 listopada 1940 roku nadburmistrzem został SS-Obersturmfuhrer Rogausch. W końcu listopada 1941 roku nadburmistrzem został SS-Obersturmfuhrer Hubner. Pozostał on na tym stanowisku do końca okupacji. Jego zastępcą był Kunz.

Nadburmistrz kierował całą administracją miejską. Z powodu początkowego braku niemieckich urzędników zatrudniano również Polaków.

Na początku kwietnia 1940 roku w administracji miejskiej zatrudnionych było 26 urzędników, 102 pracowników biurowych oraz 152 robotników. Ogółem pracowało więc 280 osób, z tego 68 Niemców i 212 Polaków, przy czy Polacy zatrudnieni byli jako pracownicy biurowi i robotnicy.

Nadburmistrz miał szerokie uprawnienia, i to nie tylko w zakresie administracji cywilnej. Jego kompetencji podlegały między innymi tak zwane policyjne władze powiatowe. Był on przełożonym policji ochronnej (Schutzpolizei), która wchodziła w skład policji porządkowej (Ordnungspolizei). Policja ochronna działała w Inowrocławiu od września 1939 roku do końca 1944 roku.

Poleć tę stronę na: