Symbole 4 Pułku Artylerii Polowej (Lekkiej)

Dla każdego z pułków ówczesnego Wojska Polskiego bardzo ważna była symbolika i tradycja, jak naprzykład: odznaka pamiątkowa, sztandar pułku, święto pułku i nazwa jednostki. Nawiązywały one do początków  powstania i bojowej przeszłości oraz łączyły w jedną całość wszystkich, którzy bez względu na wiek i stopień wojskowy, sprawowaną funkcją związani byli z daną jednostką wojskową. Podobnie było w "Garnizonie-Inowrocław".

1. Odznaka pamiątkowa "4 Pułku Artylerii Polowej".

Odznaka pamiątkowa "4 Pułku Artylerii Polowej" została zatwierdzona w "Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr.17 poz.174 z dnia 30 czerwca 1926 roku". Wzór odznaki zaprojektował Wiktor Gontarczyk.

Odznaka ta miała wymiary 4 na 3,3 cm. Była w kształcie podkowy w kolorze srebrnym, która oparta była na dwóch skrzyżowanych lufach armatnich w kolorze złotym. Od góry odznakę otaczały dwa oksydowane wieńce laurowe w kolorze srebrnym. Wewnątrz podkowy, na tle emalii cynobrowej, widniała

cyfra "4", a nad podkową złocisty kulisty granat z płomieniem. Na dole odznaki, na skrzyżowaniu luf armatnich znajdował się wydłużony srebrzysty granat, na którym umieszczona była pozioma - emaliowana zielono-czarna wstęga ze złotym napisem "1918 PAP 1919". Nad armatnimi lufami, na tle wieńca krzyżowały się: wycior armatni i srebrna szabla. Od 31 grudnia 1931 roku, kiedy Marszałek Polski - Józef Piłsudski zmienił nazwę "4 Pułku Artylerii Polowej" na "4 Pułk Artylerii Lekkiej", zmieniono na odznace pamiątkowej napis na "1918 PAL 1919".

Odznaka "4 Pułku Artylerii Polowej" z 1926 roku, według projektu Wiktora Gontarczyka

15 maja 1926 roku dowódca "4 Pułku Artylerii Polowej" - pułkownik Witold Roszkowski zatwiedził "Statut" dla odznaki pułkowej "4 Pułku Artylerii Polowej" (kopia statutu poniżej).

Jednym z wyróżnionych odznaką pamiątkową "4 Pułku Artylerii Polowej" był ogniomistrz Wiśniewski Józef. Akt nadania, który podpisał dowódca pułku - pułkownik Witold Roszkowski, orzymał w dniu 15 grudnia 1926 roku.

Uprawnionym do nadawania odznaki pamiątkowej był dowódca pułku,

a informacja  o nadaniu musiała zawsze ukazać sie w rozkazie dziennym.

Prawo do noszenia odznaki pamiątkowej przysługiwało: oficerom i szeregowym żołnierzom, którzy walczyli w szeregach pułku w czasie działań wojennych w latach 1918 -1921, przynajmniej 3 miesiące.

W czasie międzywojennym, odznakę nadawano oficerom i podoficerom zawodowym, którzy służyli w wojsku co najmniej przez 2 lata, a oficerom niezawodowym po przesłużeniu w wojsku co najmniej 1 roku.

Odznakę pamiątkową mogli też otrzymać niezawodowi szeregowi - również po odbyciu 1 roku służby wojskowej, ale wyłącznie na wniosek dowódcy baterii, który został poparty przez  dowódcę dywizjonu i zastępcę dowódcy pułku.

Odznakę pamiątkową można było przyznać rownież osobom fizycznym i prawnym, które to osoby miały szczególne zasługi dla inowrocławskiego pułku. W takim przypadku, uchwałę o nadaniu odznaki pamiątkowej podejmowano na ogólnym zebraniu oficerów pułku. Uchwałę musiał jeszcze zatwierdzić dowódca pułku.

Odznaka pamiątkowa nadawana od 1 stycznia 1932 roku

W lipcu 1927 roku, ówczesny dowódca "4 Pułku Artylerii Polowej" - pułkownik Stefan Trzebiński zatwierdził regulamin przyznawania odznaki pamiątkowej.

Poniżej oryginalna treść regulaminu.

 

REGULAMIN

Odznaki pamiątkowej 4 pułku artylerii polowej

1. Ustanawia się odznakę pułkową na pamiątkę przynależności do         4pap. Jako odznaka pamiątkowa upamiętnia powstanie pułku,             łączy czynnie służących z rezerwą i jest nadawana tym oficerom i     szeregowym, którzy rzetelną służbą w pułku na nią zasłużyli. Jest     ona przeto świadectwem tego, że noszący ją uzyskał ogólne               uznanie pułku, w którym służył i nadal pozostając w rezerwie lub       w stanie spoczynku, nie przestał być jego członkiem.

2. Posiadaczom odznaki pułkowej nie przysługują żadne prawa ani         przywileje z tego tytułu, w stosunku do osób nie posiadających tej     odznaki.

3. Do nadania lub odebrania odznaki pamiątkowej jest dowódca             pułku. Mianowanemu ostatecznie dowódcy pułku już z tytułu             stanowiska przysługuje prawo noszenia odznaki pamiątkowej             pułku.

4. Nadanie odznaki pamiątkowej winno być ogłoszone w rozkazie           dziennym pułku. 

5. Prawo do noszenia odznaki pamiątkowej przysługuje:

        A. Oficerom i szeregowym, którzy pozostali w szeregach pułku               w czasie działań wojennych polskich t.j. od dnia 1 XI 1918r.               do dnia 21 III 1921r. nie mniej niż:

            a) na froncie przez 3 miesiące lub,

            b) w kraju przez rok.   

        B. W czasie pokoju oficerom i podoficerom zawodowym po                       przesłużeniu faktycznym w pułku co najmniej przez dwa lata,             oficerom niezawodowym po przesłużeniu faktycznie co                         najmniej przez jeden rok w stopniu oficerskim lub                                 szeregowego.

​6. Prawo to może być przyznawane:

         A. Szeregowym niezawodowym w czasie pokoju, po                                 przesłużeniu w pułku co najmniej przez jeden rok, z                             wyjątkiem karanych sądownie karą więzienia za czyny                         hańbiące, karanych sądownie za dezercję oraz sądownie lub               dyscyplinarnie za samowolne oddalenie się. Odznakę                           pamiątkową nadaje dowódca pułku na wniosek dowódcy                     baterii, zatwierdzony przez dowódcę dywizjonu i zastępcę                   dowódcy pułku.

         B. Innym osobom fizycznym lub przwnym, które położyły                       specjalne zasługi dla dobra pułku, na podstawie uchwały                     ogólnego zebrania oficerskiego, zatwierdzonej przez dowódcę             pułku.

7. Wręczenie odznaki pamiątkowej odbywa się przez dowódcę pułku,      zasadniczo w dniu święta pułkowego, może byc nadane i w inne        dni uroczystych świąt narodowych lub przy zwolnieniu do                    rezerwy.

8. Prawo do noszenia odznaki pamiątkowej tracą:

         A. Karani sądownie lub dyscyplinarnie za dezercję lub                             samowolne oddalenie się.

         B. Karani sądownie za czyny hańbiące karą więzienia.

         C. Oficerowie wykluczeni z Korpusu Oficerskiego                                     prawomocnym orzeczeniem Oficerskiego Sądu Honorowego.

         D. Inne osoby fizyczne lub prawne, wymienione w punkcie 6B,               na podstawie uchwały ogólnego zebrania oficerskiego,                         zatwierdzonej przez Dowódcę Okręgu Korpusu, orzekającej                 pozbawienie tych osób prawa noszenia odznaki.

9. Legitymacja uprawnia do nabycia odznaki pułkowej na koszt              własny. Szeregowi pokrywają jedynie koszta wykonania odznaki        oraz legitymacji na noszenie.

10. Odznakę pułkową należy nosić umocowaną na śrubce, na lewej        piersi: u oficerów 4 cm poniżej guzika kieszeni górnej,

     u szeregowych na wysokości 3-go guzika.

11. Zgubienie odznaki względnie legitymacji należy zgłosić do                  dowództwa pułku, celem uzyskania duplikatu.

12. Ewidencję wydanych odznak prowadzi adiutant pułku, który               przechowuje wszelki materiał i prowadzi książki dotyczące                 odznaki pułkowej.

 

Dowódca Pułku                 

   Trzebiński Stefan               

/pułkownik/                  

               

Kapral "4 Pułku Artylerii Lekkiej" - Eckert z przypiętą odznaką pamiątkową - 1932 rok

2. Sztandar dla "4 Pułku Artylerii Polowej".

Sztandar każdego pułku w wojsku polskim był symbolem wysoko cenionym przez kadrę oficerską i żołnierzy. Sztandar bowiem nawiązywał do chlubnych tradycji bojowych każdej jednostki wojskowej.

Wzór dla sztandaru "4 Pułku Artylerii Polowej" zatwierdził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej zarządzeniem z dnia 10 grudnia 1937 roku (Dz. U. R.P. nr 115/27 poz.980). Oficjalne nadanie i zatwierdzenie wzoru sztandaru dla "4 Pułku Artylerii Lekkiej" ukazało się w "Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych" z grudnia 1937 roku.

Sztandar, inowrocławski pułk otrzymał jako dar mieszkańców miasta i okolic.

Dokument fundacyjny sztandaru został uchwanony przez inowrocławską "Radę Miasta" 8 pażdziernika 1937 roku.

W oryginalnej treści uchwały czytamy:

       My Rada Miejska i Magistrat Miasta Inowrocławia przez niniejszy dokument ku przyszłych rzeczy pamięci wszem i wobec i każdemu z osobna, komu wiedzieć należy, oznajmujemy: iż mając wzgląd na decyzję Ministra Spraw Wojskowych ustanawiającą dla wszystkich formacji artylerii sztandary pułkowe, na objęcie przez Pułk Artylerii Lekkiej w dniu 15 listopada 1921 r. siedziby stałej w grodzie naszym, na chwałę bohaterstwa Pułku Artylerii Lekkiej w dniu

15 sierpnia 1920 r. pod Radzyminem przed nawałą bolszewicką, na przejście dawniejszych koszar artylerii pruskiej, w dniu 4 stycznia 1919 r. w ręce polskiej Straży Ludowej, na wymarsz z koszar Pułku Artylerii Lekkiej, Oddziału Powstańców Kujawskich, w dniu

5 stycznia 1919 r. do boju o wolność miasta Inowrocławia, postanowiliśmy i uchwaliliśmy jako najwyższa reprezentacja obywatelstwa inowrocławskiego jako najświętszy i najszczytniejszy dla żołnierza symbol jego obowiązku wobec Ojczyzny, jako najwidoczniejszy znak trwałych więzów ku umocnieniu istniejących stosunków serdecznych między korporacjami miejskimi i obywatelstwem inowrocławskim, a Pułkiem Artylerii Lekkiej, jako najlepszy dowód zbratania się społeczeństwa z armią.

Zarząd Miejski, wykonując powyższą uchwałę z dnia 8 pażdziernika 1937 r. powziętą w dowód ufundowania Pułkowi Artylerii Lekkiej sztandaru pułkowego, wręcza niniejszy dokument fundacji sztandaru pułkowego zaopatrzony Naszą Pieczęcią Urzędową i Naszym Podpisem Własnorecznym.

    Dane w Inowrocławiu, w dzień Św. Barbary D.M., miesiąca Grudnia Roku Pańskiego 1937.

 

Apolinary Jankowski          

Prezydent Miasta             

Według wzoru na lewej stronie płatu sztandaru , na biało-czerwonym tle miał być umieszczony Krzyż Kawalerski, a w jego środku złoty wieniec z napisem "Honor i Ojczyzna". Na każdym rogu "Krzyża Kawalerskiego miały być wpisane daty i miejscowości szczególnie ważne w historii bojowej pułku, a mianowicie: 10 listopada 1918 Przemyśl, 15 sierpnia 1920 Radzymin,

16 sierpnia 1920 Włocławek i 11 września 1920 Rohatyń.

W czterech rogach sztandaru, na białym tle, umieszczone miały być cztery tarcze, które przedstawiały: w prawym górnym rogu - wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej, w lewym górnym rogu - wizerunek św. Barbary, patronki artylerzystów, w prawym dolnym rogu - herb Inowrocławia, a lewym dolnym rogu - odznakę pamiątkową "4 PAL-u".

Wzór sztandaru "4 Pułku Artylerii Polowej" - strona lewa

Natomiast na prawej stronie płatu sztandaru w środku miał być wyhaftowany srebrny orzeł ze złotymi szponami, dziobem i koroną.

W czterech rogach sztandaru miała być umieszczona numeracja pułku.

Cały sztandar miał być przyczepiony do drzewca, na wierzchołku którego miał znajdować się srebrny orzeł w złotej koronie.  

Wzór sztandaru "4 Pułku Artylerii Polowej" - strona prawa

Uroczystości związane z wręczeniem sztandaru "4 Pułkowi Artylerii Lekkiej" odbyły się na toruńskim lotnisku w dniu 19 czerwca 1938 roku.

Tego dnia, aby wręczyć sztandary kilku pomorskim pułkom, do Torunia specjalnym pociągiem przyjechali: Marszałek Polski - Edward Rydz-Śmigły i minister spraw wojskowych - generał dywizji Tadeusz Kasprzycki.

Powitanie wojskowych dostojników odbyło się na dworcu Toruń-Miasto. Po powitaniu przez władze cywilne Torunia i przedstawicieli "Dywizji Okręgu Korpusu VIII" wszyscy pojechali na toruńskie lotnisko.

Tam przy polowym ołtarzu mszę świętą odprawił ówczesny ksiądz biskup polowy Wojska Polskiego - Józef Feliks Gawlina, a na zakończenie mszy poświęcił wszystkie sztandary pułkowe i wręczył je przybyłym delegacjom.

Biskup polowy - Józef Feliks Gawlina podczas poświęcania jednego ze sztandarów pułkowych

Poświęcony sztandar "4 Pułku Artylerii Lekkiej" przyjął z rąk biskupa polowego radny "Rady Miasta" Inowrocławia - Franciszek Benedykciński, który złożył swój podpis pod aktem przekazania sztandaru. Następnie Franciszek Benedykciński przekazał sztandar wyznaczonym wcześniej rodzicom chrzestnym, którymi byli: prezydent Inowrocławia - Apolinary Jankowski i żona dowódcy "4 Pułku Artylerii Lekkiej" - Czerwińska.

Rodzicom chrzestnym sztandaru pułkowego towarzyszył kapitan -

J. Krautforst. Potem nastąpiło przekazanie sztandaru Marszałkowi Polski - Edwardowi Rydz-Śmigłemu, który z kolei przekazał go w ręce dowódcy

"4 Pułku Artylerii Lekkiej" podpułkownikowi dyplomowanemu - Andrzejowi Czerwińskiemu.

Inowrocławski radny - Franciszek Benedykciński składa podpis pod aktem przekazania sztandaru
Stoją od lewej: kapitan J. Krautforst, prezydent A. Jankowski, żona d-cy pułku Czerwińska i radny F. Benedykciński

24 czerwca 1938 roku w inowrocławskiej gazecie "Dziennik Kujawski" ukazała się informacja i odezwa prezydenta miasta, aby dokonano udekorowania domów flagami narodowymi, a wszystkie stowarzyszenia i osoby cywilne o liczny udział w powitaniu sztandaru pułkowego w Inowrocławiu. Aby ułatwić wszystkim chętnym dotarcie na lotnisko, w prasie była też informacja, że od godziny 15:00 pod "Magistrat" zostaną podstawione autobusy.

25 czerwca 1938 roku od godziny 16:00 rozpoczęło się zaplanowane wcześniej powitanie w Inowrocławiu sztandaru "4 Pułku Artylerii Lekkiej", które miało być połączone z przekazaniem żołnierzom pułku karabinów maszynowych, które zostały zakupione z darów mieszkańców miasta oraz powiatów: mogileńskiego i żnińskiego przekazanych na "Fundusz Obrony Narodowej".

O godzinie 16:40 na płytę inowrocławskiego lotniska przybyli między innymi:

prezydent Inowrocławia - Apolinary Jankowski, starosta powiatu - Romuald Wilczek, dowódca "4 Dywizji Piechoty" - pułkownik dyplomowany Mikołaj Bołtuć, komendant "Garnizonu-Inowrocław" i jednocześnie dowódca

"59 Pułku Piechoty Wielkopolskiej" - pułkownik Bolesław Mirgałowski, delegacje oficerów z Torunia, Bydgoszczy, Skierniewic i Włocławka, księża kanonicy: Bolesław Jaśkowski i Stanisław Kubski oraz zastępca attache wojskowego ambasady francuskiej - major Teyssier.

Na płycie lotniska ustawiły się też orkiestry pułkowe z "4 Pułku Artylerii Lekkiej" i "59 Pułku Piechoty Wielkopolskiej", delegacje organizacji kombatanckich, harcerze, młodzież szkolna i liczna rzesza mieszkańców.

O godzinie 17:00, dowódca "4 Pułku Artylerii Lekkiej" - podpułkownik Andrzej Czerwiński złożył raport dowódcy "4 Dywizji Piechoty" - pułkownikowi Mikołajowi Bołtuciowi. Następnie połączone orkiestry pułkowe zagrały "Hymn Państwowy". Chwilę potem konno podjechał poczet sztandarowy. Żołnierze zsiedli z koni i weszli na specjalnie przygotowaną w tym celu trybunę.

Przezydent Inowrocławia - Apolinary Jankowski przeczytał wszystkim zgromadzonym treść aktu fundacyjnego sztandaru i wręczył go dowódcy 

"4 Pułku Artylerii Polowej" - podpułkownikowi Andrzejowi Czerwińskiemu. Dowódca pułku, siedząc na koniu, podziękował społeczeństwu i władzom miasta za ufundowanie sztandaru. W tym samym czasie z wypuszczono z klatek pocztowe gołębie.

Następnie krótkie przemówienie wygłosił hrabia Edward Poniński, który poinformował zgromadzonym, że za zebrane na "Fundusz Obrony Narodowej" pieniądze zakupiono dla "4 Pułku Artylerii Polowej" broń i sprzęt wojskowy.

Po nim głos zabrali jeszcze: starosta inowrocławski - Romuald Wilczek i dowódca "4 Dywizji Piechoty" - pułkownik Mikołaj Bołtuć.

Potem nastąpiło przekazanie wojsku karabinów maszynowych razem z biedkami i końmi.

Na koniec, około godziny 18:30, przed szkołą im. św. Wojciecha w Inowrocławiu odbyła się wojskowa defilada. Na czele kolumny maszerował konno "4 Pułk Artylerii Lekkiej", po nim "59 Pułk Piechoty Wielkopolskiej", dalej stowarzyszenia, organizacje społeczne i młodzieżowe, harcerze i członkowie inowrocławskiego "Towarzystwa Gimnastycznego - Sokół".

Szkoła im. św. Wojciecha w Inowrocławiu - 1938 rok

Tę uroczystość powitania sztandaru w Inowrocławiu połączono z corocznymi obchodami "Święta Pułkowego". Wieczorem w świetle pochodni na placu koszarowym "4 Pułku Artylerii Polowej" przy ulicy Jacewskiej przeprowadzono apel poległych.

Następnego dnia (26 czerwca 1938 roku), na koszarowym placu apelowym,

o godzinie 9:30 odprawiona została msza polowa, którą odprawił ksiądz kapelan - Ludwik Żmikowski. Po jej zakończeniu dowódca "4 Pułku Artylerii Lekkiej" - podpułkownik Andrzej Czerwiński wręczył osobom zasłużonym dla pułku odznaki pamiątkowe "4 Pułku Artylerii Polowej". Następnie pododdziały wykonały defiladę, którą przyjmował dowódca "4 Dywizji Piechoty" - pułkownik Mikołaj Bołtuć. Potem był wspólny żołnierski obiad, a w godzinach popołudniowych odbyły się zawody konne i sportowe.

Defilada jednego z pododdziałów "4 Pułku Artylerii Polowej"
Wspólny obiad w "4 Pułku Artylerii Polowej" - 26 czerwca 1938 rok
Zawody konne.

Sztandar towarzyszył pułkowi do dnia 16 września 1939 roku.

Według naocznego świadka, kaprala 310 drużyny dowódcy pułku - Aleksandra Perki (brata mojej matki Anieli Siej z domu Perka), sztandar "4 Pułku Artylerii Lekkiej" został zakopany w nocy z 16 na 17 września 1939 roku na terenie gospodarstwa rolnego Stefana Węzowskiego w Brzozówku koło Sochaczewa.

Po wojnie Aleksander Perka tak wspomina o miejscu zakopania sztandaru:

      "Ogniomistrz Bosiacki wydał mi rozkaz rozpoznania terenu w rejonie Brzozowa. Tam udała się reszta żołnierzy naszej 310 drużyny z "biedką", na której ukryty był sztandar. Żołnierze zdjęli z wózka sztandar i zakopali w miejscu wskazanym przez ogniomistrza. Było nas wówczas około 5 żołnierzy. W tej małej grupie żołnierzy z 310 drużyny mógł być jeszcze kapral Wiktor Kozłowski i kapral Bazyli Krupienicz. Po zakopaniu sztandaru ogniomistrz powiedział do mnie tak: Obowiązek żołnierski spełniony z honorem.

Dziękuję ci i zwalniam spod moich rozkazow. Dołącz do innych cofających się oddziałów armii "Pomorze" lub "Poznań".

 

W nocy z 17 na 18 września 1939 roku pod Iłowem, "4 Pułk Artylerii Lekkiej" został rozbity przez wojska niemieckie i przestał istnieć.

W kole zaznaczone miejsce, gdzie został zakopany sztandar "4 PAL-u"
Żołnierze "4 PAL-u". Pierwszy z prawej mój stryj - kapral Aleksander Perka

V Poniżej ciąg dalszy V